Ustawa o sygnalistach działa głównie na papierze

Ustawa o ochronie sygnalistów obowiązuje od czerwca 2024 r., ale raport Instytutu Spraw Obywatelskich i dane Biura Rzecznika Praw Obywatelskich wskazują na trudności w praktycznym stosowaniu przepisów.

Zespół ds. sygnalistów w Biurze RPO zarejestrował 690 spraw w okresie od 27 grudnia 2024 r. do 15 grudnia 2025 r. Spośród nich 233 spełniały wymogi formalne i zostały przyjęte jako zgłoszenia zewnętrzne; pozostałe sprawy nie zostały rozpatrzone w tym trybie.

Autorzy raportu podkreślają, że jedną z głównych przeszkód są zgłoszenia anonimowe. Obowiązujące procedury wymagają danych kontaktowych zgłaszającego, dlatego wiele zgłoszeń nie może być wszczętych lub jest odrzucanych z przyczyn formalnych.

W raporcie opisano zjawisko określane jako „głucha cisza”, gdy pracownicy zauważają nieprawidłowości, ale nie zgłaszają ich z obawy przed identyfikacją, ostracyzmem lub utratą pracy. Ryzyko ujawnienia osoby zgłaszającej jest większe w małych firmach i lokalnych społecznościach, gdzie łatwiej wskazać autora zgłoszenia.

Jako przykład praktycznych problemów raport przytacza sprawę dotyczącą Warszawskiego Szpitala Południowego. Po zgłoszeniu patologicznych praktyk pracownik, który wskazał nieprawidłowości, stracił zatrudnienie, podczas gdy osoby wymienione w zgłoszeniu pozostały na stanowiskach.

Rafał Grórski, prezes Instytutu Spraw Obywatelskich, stwierdza: „Jeśli człowiek zgłaszający nieprawidłowości najpierw kalkuluje, czy straci pracę, zdrowie albo reputację, to znaczy, że system ochrony działa głównie na papierze.”

Raport oraz dane RPO zawierają rekomendacje: doprecyzowanie zasad postępowania ze zgłoszeniami anonimowymi, wprowadzenie mechanizmów pozwalających procedować anonimowe zgłoszenia, jeśli są uprawdopodobnione, wzmocnienie ochrony przed odwetem oraz działania informacyjne podnoszące świadomość pracowników o przysługujących im prawach.

W dokumencie przypomniano, że Polska wprowadziła przepisy w ślad za unijną dyrektywą 2019/1937. Raport skupia się na trudnościach we wdrożeniu przepisów i na opisaniu barier występujących w praktyce, a nie na ocenie samej idei regulacji.