Jak działa schemat Ponzi i jak go rozpoznać

Schemat Ponzi to oszustwo finansowe polegające na wypłacaniu zysków wcześniejszym inwestorom z pieniędzy wpłacanych przez nowych uczestników zamiast z działalności generującej przychód. System działa dopóki napływ nowych środków pokrywa wypłaty. Gdy wpływy maleją, wypłaty przestają być możliwe, a organizatorzy często znikają z zebranymi pieniędzmi.

Mechanizm jest prosty. Organizator oferuje wysokie, rzekomo pewne stopy zwrotu. Na początku część uczestników otrzymuje wypłaty finansowane z wpłat kolejnych osób, co buduje zaufanie i przyciąga następnych inwestorów. W rzeczywistości brak jest produktu, usługi lub technologii, które generowałyby obiecane zyski. Działanie schematu opiera się na stałym dopływie nowych środków.

Nazwa schematu pochodzi od Charlesa Ponziego, który w latach 20. XX wieku proponował zyski z arbitrażu znaczków pocztowych, przyjmując pieniądze od nowych inwestorów i wypłacając część wcześniejszym uczestnikom. Współczesny, duży przykład to sprawa Berniego Madoffa, którego system upadł w 2008 roku, gdy finansowe przepływy przestały się bilansować.

W środowisku kryptowalut pojawiły się projekty zachowujące cechy schematu Ponzi: tokeny, których cena rosła dzięki intensywnemu marketingowi i efektowi FOMO, a następnie twórcy zablokowali możliwość sprzedaży, zabierając środki inwestorów. Inna forma to platformy obiecujące zautomatyzowany trading z gwarantowanymi zyskami, na których użytkownicy widzą symulowane wykresy zysków, a przy próbie wypłaty napotykają blokady i opóźnienia.

Sygnały ostrzegawcze obejmują obietnice gwarantowanych wysokich stóp zwrotu bez ryzyka, brak przejrzystych informacji o źródle zysku, wymóg ciągłego pozyskiwania nowych uczestników oraz utrudnianie wypłat. Wypłaty w początkowej fazie działania schematu nie stanowią dowodu na jego legalność, lecz mogą być finansowane z wpłat kolejnych uczestników.

Ekspert rynku krypto zwraca uwagę: „Największym ryzykiem dla uczestników jest przekonanie, że 'uda się wyjść na czas’.” Takie przekonanie bywa przyczyną opóźnionej reakcji i większych strat.

Specjaliści rekomendują sprawdzić, czy oferta opiera się na realnym produkcie lub usłudze, zweryfikować dokumentację i ewentualne licencje oraz skonsultować się z licencjonowanym doradcą przed przekazaniem środków. Wymieniane są także dywersyfikacja portfela i podnoszenie wiedzy finansowej jako sposoby ograniczenia ryzyka.

Internet i rynek krypto skróciły czas dotarcia ofert do dużej liczby osób, co wpływa na skalę strat, gdy schemat upada. Schematy mogą wyglądać profesjonalnie: mają rozbudowane strony, materiały marketingowe i poparcie influencerów, co utrudnia ich wykrycie we wczesnej fazie.